Ziemiaństwo wielkopolskie pod zaborem pruskim: kim byli właściciele majątków?

Czym jest ziemiaństwo wielkopolskie?

Do ziemiaństwa zalicza się wielkich i średnich właścicieli ziemskich, o majątkach ponad 100 ha. Ta granica pozwala odróżnić ziemiaństwo od właścicieli mniejszych gospodarstw, które mieściły się w innym porządku społecznym. W Wielkopolsce byli to więc ludzie, dla których majątek ziemski był podstawą pozycji i dochodów. Jest to ważne, ponieważ właśnie majątek ziemski wyznaczał miejsce właściciela w społeczeństwie.

Rola ziemiaństwa w zaborze pruskim

W zaborze pruskim ziemiaństwo tworzyło elitę społeczną i polityczną polskiej wspólnoty, obok duchowieństwa. Wynika z tego praktyczny wniosek. Opisując Polaków pod zaborem pruskim, trzeba brać pod uwagę ziemiaństwo i duchowieństwo jako dwie główne grupy przywódcze. Bez znajomości tej warstwy trudno zrozumieć, kto nadawał kierunek życiu polskiej społeczności regionu.

Majątek ziemski w warunkach zaboru pruskiego

Sytuację każdego majątku ziemskiego kształtowała polityka państwa pruskiego. Po drugim rozbiorze państwo pruskie przejęło majątki dawnego króla polskiego, a potem majątki kościelne. Zarządzały nimi urzędy zwane domenami. Zmieniało to układ własności ziemi w regionie i wyznaczało otoczenie, w którym działali prywatni właściciele. Zabór pruski jest więc ważnym tłem dla każdego majątku ziemskiego w Wielkopolsce.

Wielkopolska i Pomorze należały do regionów, w których duże gospodarstwa rolne weszły na drogę intensyfikacji. Oznacza to, że majątek ziemski mógł być prowadzony jako zorganizowane przedsiębiorstwo rolne i nie tylko jako źródło renty. Szczegółowe dane o skali zmian w poszczególnych gospodarstwach wymagają jednak sięgnięcia do literatury i źródeł. Dlatego intensyfikację warto traktować jako kierunek zmian, którego miary trzeba szukać w opracowaniach, a nie przypisywać jej z góry każdemu majątkowi.

Reforma rolna 1944 i dalsze losy majątków

Reforma rolna 1944 zakończyła istnienie wielkiej własności ziemskiej w dotychczasowej postaci. Dekret PKWN z 6 września 1944 roku objął majątki o powierzchni ogólnej powyżej 100 ha i nie przewidywał odszkodowania. Ta sama granica 100 ha, która wyznaczała ziemiaństwo, stała się więc granicą reformy rolnej 1944. Przejęte grunty, wraz z inwentarzem i budynkami, trafiały do Państwowego Funduszu Ziemi i służyły tworzeniu nowych gospodarstw. Dla majątku ziemskiego oznaczało to koniec dotychczasowej całości, ponieważ grunty, inwentarz i budynki były przejmowane razem.

Warto pamiętać, że źródła ogólne nie opisują losów samych dworów. Te trzeba badać osobno, w odniesieniu do konkretnych miejsc i dokumentów. Na podstawie ogólnych opracowań możemy opisać zasady reformy rolnej 1944, ale nie możemy powiedzieć, co stało się z każdym dworem. Dlatego ogólne opracowania są dobrym punktem wyjścia i nie zastępują badań lokalnych.

Jak zacząć poznawać temat?

Podstawowe są dwie pozycje, czyli Jerzy Kozłowski, Wielkopolska pod zaborem pruskim w latach 1815-1918 (Poznań 2004) oraz Witold Molik, Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce w XIX i na początku XX wieku (Poznań 1999). Pierwsza ukazuje tło polityczne i gospodarcze regionu, druga przybliża codzienność właścicieli majątków.

Ziemiaństwo wielkopolskie jest tematem, który najlepiej poznawać na podstawie tych opracowań i dokumentów lokalnych. Zachęcamy do sięgnięcia po wskazane książki.