Dwór w Orzeszkowie


orzeszkowo0007Nieopodal Kwilcza, w odległości około 1 km, w kierunku wschodnim położone jest Orzeszkowo, dawna własność Kwileckich, która notowana jest w źródłach pisanych już od końca XIV w. W pierwszej połowie XIX w. dzięki ich staraniom wzniesione zostaje tutaj założenie dworsko-folwarczne, które przetrwało do dnia dzisiejszego.

Najważniejszym jego elementem jest prosty, parterowy dwór wzniesiony na planie prostokąta o cechach późno klasycystycznych z 1 poł. XIX w. Cechą charakterystyczną tego obiektu jest oryginalny wgłębiony portyk, umieszczony centralnie, potrzymany przez kolumny po bokach. Całość przykryta została dachem naczółkowym, w którym umieszczono trzy dymnikowe okna. Wnętrze dwutraktowe. Elewacja ożywiona została tutaj fryzem meandrowym wykonanym w tynku.

Dwór zwrócony jest frontem do obszernego, prostokątnego podwórza gospodarczego. W jego skład wchodzą m.in.: dwie stajnie, obora, spichlerz, stodoła oraz budynek transformatorowni. Obiekty te powstałe w połowie XIX w. zostały przebudowane na początku wieku XX. Dalej na północ od podwórza gospodarczego znajduje się kolonia mieszkalna pracowników folwarku z początku XX w. złożona głównie z czworaków. W 1926 roku majątek liczył 652 hektary i były to głownie lasy.

Dwór i majątek stanowi obecnie własność prywatną i jest niedostępny do zwiedzania.orzeszkowo0020

Od strony zachodniej majątek w Orzeszkowie graniczy z terenem dawnej parafii ewangelickiej. W XVII wieku miejscowość ta była znaczącym w Wielkopolsce ośrodkiem kalwinów. W 1646 roku zbudowano tutaj kościół, do którego zjeżdżała się okoliczna szlachta dysydencka. Niestety, świątynia spłonęła w 1721 roku. W jej miejsce w 1788 roku wystawiono nowy, murowany kościół na planie ośmioboku. Przebudowany w 1861 roku otrzymał on cechy obiektu neogotyckiego i funkcję swą pełnił aż do 1945 roku. W okresie powojennym świątynia niszczała, jednak staraniem nowego właściciela wyremontowana została na początku XXI w. Wśród działających tu ministrów i pastorów było wielu wybitnych przedstawicieli rodziny Kassyuszów. Obok świątyni stoi dawna, piętrowa, późnobarokowa pastorówka wzniesiona w 1788 roku. Przykryta dachem mansardowym charakteryzuje się jednookiennym ryzalitem w fasadzie południowej. Została ona jednak przebudowana w 2 poł. XX w. i zamieniona na mieszkania socjalne.

orzeszkow-cmentarz_005Idąc dalej, na zachód przy drodze do Kwilcza, położony jest niewielki cmentarz kalwiński, założony na początku XIX w. Pochowano na nim wiele wybitnych wielkopolskich postaci, m.in. wybitny działacz Jana Wilhelma Kassyusza – z pochodzenia Czech, który okazał się jednocześnie wielkim, polskim patriotą. Spoczywa tu również pastor Karol Bogumił de Diehl, działacz narodowy, oświatowy i charytatywny, pastor parafii ewangelicko-reformowanej w Poznaniu, a następnie pastor warszawski, na stałe współpracujący ze Stanisławem Staszicem. W 1831 roku przybył tu organizować pomoc dla uczestników powstania listopadowego. Na orzeszkowskim cmentarzu spoczywają również szczątki Zygmunta Kurnatowskiego, generała dywizji Królestwa Polskiego, uczestnika powstania wielkopolskiego z 1806 roku oraz wielu kampanii epoki napoleońskiej w służbie Księstwa Warszawskiego. Po 1814 roku został dowódcą Brygady Gwardii Konnej Królestwa Polskiego. Od 1828 roku adiutant cara Mikołaja I w stopniu generała dywizji. Na cmentarzu znajdują się także neogotyckie nagrobki Kurnatowskich z Chalina i Bronikowskich z Orzeszkowa. Jest tu też nagrobek cudzoziemki Teresy Persoy, która całe swoje życie – jak głosi inskrypcja – poświęciła familii jenerałowej Dąbrowskiej, jej dzieciom i wnukom. Cmentarz – zdewastowany w okresie powojennym – odrestaurowany został w latach 1985-86 i urządzono tu lapidarium, przenosząc jednocześnie niektóre nagrobki ze starego cmentarza w Czempiniu. Najbardziej rzuca się w oczy obelisk Kassyusza ufundowany przez mieszkańców Księstwa Poznańskiego (za sprawą Karola Libelta). Przed wejściem znajduje się maleńki parking i niedawno ustawiona nowa tablica informacyjna. Wejście na cmentarz jest ogólnodostępne.

Orzeszkowo na przestrzeni wieków stanowiło własność:

  • XV-XVI w. Bylinowie (Szczreniawici) z Kwilcza, część z nich używała nazwiska Orzeszkowskich,
  • XVI-XVIII w. – Kurnatowscy h. Łodzia,
  • XIX-XX w. – hr. Kwileccy h. Byliny (Szreniawa), którzy majątek ten oddawali w dzierżawę różnym zarządcom. Wśród gospodarujących w ten sposób na orzeszkowskim dworze byli:
  • ok. poł. XIX w. – Gwiazdowscy,
  • 2. poł. XIX w. – Otto-Trąmpczyńscy h. Topór,
  • 1. poł. XIX w. – Bogdańscy h. Prus III.
  • 1918-1920 – majątek dzierżawił Marian Szuman h. własnego, pierwszy starosta powiatu międzychodzkiego, urzędujący w czasie Powstania Wlkp. w Sierakowie.